Rumack-Matthew nomogramı, 1975 yılında Barry Rumack ve Hoyt Matthew tarafından geliştirilen ve akut parasetamol zehirlenmesinde antidot tedavisine karar vermenin temel aracı olan yarı-logaritmik bir risk sınıflandırma grafiğidir. Yatay eksende alımdan sonra geçen süre (saat), dikey eksende ise serum parasetamol konsantrasyonu (µg/mL veya µmol/L) yer alır.
Nasıl Çalışır?
Alımdan en erken 4. saatte ölçülen serum parasetamol düzeyi nomogram üzerine işaretlenir. Noktanın “tedavi çizgisi”nin üzerinde mi yoksa altında mı kaldığı, N-asetilsistein (NAC) başlanıp başlanmayacağını belirler.
Orijinal nomogramda iki çizgi tanımlanmıştır:
| Çizgi | 4. Saatteki Eşik | Anlam |
|---|---|---|
| Olası toksik çizgi | 150 µg/mL | Orijinal “tedavi çizgisi”; çoğu kılavuzda hâlâ kullanılan eşik |
| Muhtemel toksik çizgi | 200 µg/mL | Daha yüksek kesinlik eşiği; artık pratikte terk edildi |
Günümüzde Amerika Birleşik Devletleri başta olmak üzere pek çok ülke 150 µg/mL çizgisini standart tedavi eşiği olarak kabul etmektedir. Bu çizginin üzerinde kalan her hasta NAC tedavisine aday kabul edilir.
Zaman Penceresinin Önemi
Nomogramın kritik bir kısıtı zamana bağımlılığıdır. Alımdan sonra geçen saat sayısı bilinmeden ya da alım 4. saatten önce gerçekleşmişse, grafik üzerine doğru bir nokta işaretlemek mümkün değildir.
| Alım–Ölçüm Aralığı | Nomogram Kullanımı |
|---|---|
| < 4. saat | Güvenilmez; NAC başla, 4. saatte tekrar ölç |
| 4–8. saatler | İdeal pencere; en güvenilir sonuç |
| 8–24. saatler | Hâlâ geçerli, ancak düzey düşmüş olabilir |
| > 24. saat | Nomogram geçersiz; klinik ve laboratuvar bulgularıyla karar ver |
Bu nedenle alım zamanı şüpheli ya da hasta tarafından yanlış aktarılıyorsa, nomogram sonuçtan bağımsız olarak NAC başlanması daha güvenli bir yaklaşımdır.
Nomogramın Geçerli Olmadığı Durumlar
Nomogram yalnızca tek seferli akut oral alım için tasarlanmıştır. Aşağıdaki durumlarda kullanılmamalı, bunun yerine klinik tablo ve laboratuvar bulguları rehber alınmalıdır:
- Kronik veya tekrarlayan aşırı doz: Birden fazla alım söz konusuysa serum düzeyi ve alım zamanı arasındaki ilişki bozulur.
- Uzatılmış salımlı (modified-release) formülasyonlar: Pik konsantrasyon gecikeceğinden tek bir 4. saat ölçümü yeterli değildir; 4. ve 8. saatte çift ölçüm önerilir. İki değerden hangisi yüksekse nomogram için o kullanılır.
- Alım zamanı belirsiz vakalar: Herhangi bir ölçülebilir parasetamol düzeyi veya transaminaz yüksekliği varsa NAC başlanmalıdır.
- Yüksek riskli hastalar: Kronik alkol kullanımı, malnütrisyon, CYP2E1 indükleyici ilaç kullananlar gibi hastalarda bazı merkezler daha düşük eşik uygular ya da şüphe halinde nomogram sonucundan bağımsız NAC başlar.
Pratik Bir Hatırlatma
Nomogram, klinisyene güçlü bir karar desteği sunar; ancak bir kural koyucu değil, olasılık tahmincisidir. Tedavi çizgisinin altında kalmak güvende olduğu anlamına gelmez; klinik tablonun kötüleşmesi, semptomların ilerlemesi ya da alım anamnezinin güvenilmez olması halinde nomogram sonucu yeniden sorgulanmalıdır.
Son olarak şunu vurgulamak gerekir: NAC’ın en büyük avantajı ilk 8 saat içinde başlanmasıdır. Nomogramdan sonuç beklentisiyle tedavi geciktirilmemeli; şüpheli vakalarda erken başlamak, gereksiz yere beklemekten her zaman daha güvenlidir.
Kaynak
- Rumack BH, Matthew H. Acetaminophen poisoning and toxicity. Pediatrics. 1975;55(6):871–876.
- Rumack–Matthew nomogram [İnternet]. Wikipedia, Özgür Ansiklopedi.
